Giao thức Modbus là một trong những giao thức truyền thông phổ biến trong tự động hóa công nghiệp, được sử dụng để trao đổi dữ liệu giữa PLC, HMI, biến tần, cảm biến, đồng hồ đo điện và hệ thống SCADA.
Vậy giao thức Modbus là gì, hoạt động như thế nào, Modbus RTU khác Modbus TCP ở điểm nào? Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn từ nguyên lý cơ bản, cách đọc thanh ghi, mã hàm cho đến cấu hình và xử lý lỗi truyền thông Modbus trong thực tế.
I. Giao thức Modbus là gì?
Modbus là giao thức truyền thông công nghiệp được Modicon (nay thuộc Schneider Electric) giới thiệu vào năm 1979, ban đầu phục vụ việc trao đổi dữ liệu giữa các bộ điều khiển PLC.
Modbus hoạt động ở lớp ứng dụng (Application Layer) trong mô hình OSI, quy định cách thiết bị gửi yêu cầu, phản hồi và truy cập dữ liệu.
Giao thức Modbus không phụ thuộc vào một hãng thiết bị cụ thể, vì vậy được tích hợp trên nhiều sản phẩm tự động hóa như:
- PLC và bộ điều khiển công nghiệp.
- HMI và hệ thống SCADA.
- Biến tần và bộ điều khiển động cơ.
- Đồng hồ đo điện, cảm biến áp suất, nhiệt độ.
- Module I/O và Gateway IoT công nghiệp.
Ví dụ, trong một hệ thống băng tải, PLC có thể sử dụng Modbus để đọc tần số hoạt động, dòng điện và trạng thái lỗi từ biến tần. Dựa trên dữ liệu nhận được, PLC thực hiện giám sát hoặc gửi lệnh điều khiển phù hợp.
Hiện nay, có ba hình thức thường gặp:
- Modbus RTU: Truyền dữ liệu dạng nhị phân qua đường truyền nối tiếp, thường sử dụng RS485.
- Modbus ASCII: Truyền dữ liệu dưới dạng ký tự ASCII qua giao tiếp nối tiếp, hiện ít phổ biến hơn RTU.
- Modbus TCP: Sử dụng mạng Ethernet và giao thức TCP/IP để trao đổi dữ liệu.
Trong thực tế, Modbus RTU và Modbus TCP là hai hình thức được sử dụng nhiều trong kết nối PLC, HMI, biến tần và thiết bị đo.
II. Nguyên lý hoạt động của giao thức Modbus
Giao thức Modbus sử dụng mô hình giao tiếp yêu cầu – phản hồi (Request-Response). Trong mô hình này, một thiết bị gửi yêu cầu đọc hoặc ghi dữ liệu, còn thiết bị nhận sẽ xử lý và trả về kết quả.
1. Mô hình Master-Slave và Client-Server
Trong Modbus RTU, các thiết bị thường được phân thành:
- Modbus Master: Thiết bị chủ động gửi yêu cầu truyền thông, thường là PLC, HMI hoặc máy tính.
- Modbus Slave: Thiết bị nhận yêu cầu và phản hồi, chẳng hạn biến tần, đồng hồ đo điện hoặc module I/O.
Với Modbus TCP, thuật ngữ thường được sử dụng là:
- Modbus Client: Gửi yêu cầu đọc/ghi dữ liệu.
- Modbus Server: Tiếp nhận và xử lý yêu cầu.
Về bản chất, cả hai đều thực hiện quá trình trao đổi dữ liệu theo cơ chế yêu cầu – phản hồi. Sự khác nhau của 2 mô hình này là sự phân cấp bậc của các thiết bị. Trong mô hình Master-Slave, chỉ Master mới có quyền yêu cầu và Slave chỉ có quyền phản hồi. Còn trong mô hình Client-Server các thiết bị đều ngang hàng, đều có quyền yêu cầu và quyền phản hồi như nhau.
2. Quy trình truyền dữ liệu Modbus
Giả sử PLC cần đọc tần số hoạt động của một biến tần.
Quá trình giao tiếp diễn ra như sau:
- PLC gửi yêu cầu đọc thanh ghi chứa giá trị tần số.
- Biến tần nhận bản tin và kiểm tra thông tin yêu cầu.
- Biến tần truy xuất giá trị thanh ghi tương ứng.
- Biến tần gửi dữ liệu phản hồi về PLC.
- PLC xử lý và sử dụng dữ liệu cho chương trình điều khiển hoặc giám sát.
Nếu thiết bị không phản hồi trong thời gian quy định, PLC có thể báo lỗi Timeout. Nếu thiết bị nhận được yêu cầu nhưng không thể thực hiện, nó có thể gửi bản tin phản hồi lỗi Modbus, gọi là Exception Response.
III. Các loại thanh ghi và Function Code trong Modbus
Để sử dụng giao thức Modbus, chúng ta cần phân biệt ba khái niệm:
- Thanh ghi (Register): Vị trí lưu dữ liệu bên trong PLC, biến tần, cảm biến hoặc thiết bị Modbus Server/Slave.
- Địa chỉ thanh ghi: Thông tin giúp thiết bị xác định thanh ghi nào cần đọc hoặc ghi.
- Trường Data của bản tin: Mang địa chỉ bắt đầu, số lượng thanh ghi hoặc giá trị cần ghi, tùy Function Code và loại bản tin.
Trong giao thức Modbus, các lệnh điều khiển được gửi đi đều tương tác với các thanh ghi bằng cách đọc dữ liệu thanh ghi hoặc ghi lệnh mới vào. Địa chỉ thanh ghi, chức năng thanh ghi, mã lệnh trong Modbus đều đã được tiêu chuẩn hóa để đảm nhận từng chức năng riêng biệt . Vì vậy, để sử dụng giao thức Modbus một cách đúng đắn và hiệu quả ta cần hiểu rõ từng loại thanh ghi và chức năng, vai trò của chúng.
1. Bốn loại dữ liệu Modbus
Giao thức Modbus định nghĩa bốn nhóm dữ liệu cơ bản tương ứng với các địa chỉ trong thanh ghi:
| Loại dữ liệu | Ký hiệu địa chỉ thường dùng | Quyền truy cập | Độ dài |
| Coils | 0xxxx | Đọc/ghi | 1 bit |
| Discrete Inputs | 1xxxx | Chỉ đọc | 1 bit |
| Input Registers | 3xxxx | Chỉ đọc | 16 bit |
| Holding Registers | 4xxxx | Đọc/ghi | 16 bit |
Coils: Thường được sử dụng để biểu diễn trạng thái ON/OFF, ví dụ lệnh chạy hoặc dừng thiết bị.
Discrete Inputs: Biểu diễn những trạng thái đầu vào dạng bit, chẳng hạn trạng thái cảm biến hoặc công tắc.
Input Registers: Chứa dữ liệu 16 bit chỉ đọc, thường dùng cho thông số đo lường.
Holding Registers: Chứa dữ liệu 16 bit, có thể cho phép đọc và ghi tùy khả năng của thiết bị.
Cần lưu ý, không phải mọi Holding Register đều cho phép ghi trên thiết bị thực tế. Nhà sản xuất có thể giới hạn quyền truy cập đối với từng thanh ghi.
2. Function Code Modbus là gì?
Function Code là mã hàm xác định thao tác mà thiết bị cần thực hiện, chẳng hạn đọc hoặc ghi một vùng dữ liệu. Nó là một trường thông tin được quy định trong khung bản tin mà người dùng cần lưu ý để đảm bảo thiết bị hoạt động đúng như người dùng mong muốn.
Các Function Code thường gặp:
| Mã hàm | Tên chức năng | Công dụng |
| 01 | Read Coils | Đọc trạng thái Coil |
| 02 | Read Discrete Inputs | Đọc trạng thái đầu vào số |
| 03 | Read Holding Registers | Đọc Holding Register |
| 04 | Read Input Registers | Đọc Input Register |
| 05 | Write Single Coil | Ghi một Coil |
| 06 | Write Single Register | Ghi một Holding Register |
| 15 | Write Multiple Coils | Ghi nhiều Coil |
| 16 | Write Multiple Registers | Ghi nhiều Holding Register |
Ví dụ, khi PLC muốn đọc tần số hoặc dòng điện từ biến tần, mã hàm thường sử dụng là 03 – Read Holding Registers, nếu nhà sản xuất đặt những thông số đó trong vùng Holding Register.
3. Cách xác định địa chỉ thanh ghi Modbus
Một trong những lỗi thường gặp khi cấu hình giao thức Modbus là nhầm giữa địa chỉ tham chiếu trong tài liệu và địa chỉ thực tế gửi trong bản tin.
Ví dụ, một catalogue quy định thanh ghi dữ liệu là 40001.
Theo cách đánh số tham chiếu trong giao thức Modbus truyền thống:
- 40001 thuộc nhóm Holding Register.
- Function Code thường sử dụng để đọc là 03.
- Địa chỉ bắt đầu trong bản tin Modbus là 0.
Tức là địa chỉ tham chiếu là 40001 thì địa chỉ PDU dạng thập phân là 0, nếu địa chỉ tham chiếu là 40010 thì địa chỉ PDU dạng thập phân là 9. Nguyên nhân là địa chỉ trong Modbus PDU được đánh số từ 0, trong khi nhiều tài liệu thiết bị hiển thị thanh ghi theo thứ tự bắt đầu từ 1.
Tuy nhiên, không phải phần mềm nào cũng yêu cầu người dùng nhập địa chỉ theo cùng một quy ước. Một số phần mềm tự động chuyển đổi địa chỉ, trong khi phần mềm khác yêu cầu nhập Offset bắt đầu từ 0.
4. Dữ liệu 16 bit, 32 bit và hệ số quy đổi
Mỗi Modbus Register có độ dài 16 bit, nhưng nhiều thông số công nghiệp cần sử dụng dữ liệu 32 bit hoặc số thực Float. Trong trường hợp này, một giá trị có thể được lưu trên hai thanh ghi liên tiếp.
Ví dụ:
- Register 1: Hai byte đầu của giá trị.
- Register 2: Hai byte còn lại.
Khi đọc dữ liệu 32 bit, cần xác định thứ tự Word và Byte theo catalogue thiết bị. Ngoài ra, một số thiết bị lưu dữ liệu dưới dạng số nguyên kèm hệ số quy đổi.
Ví dụ, biến tần trả về giá trị 500, với hệ số 0,01 Hz:
Tần số thực tế = 500 × 0,01 = 5,00 Hz
Hệ số quy đổi không được Modbus tự xác định mà phải đọc từ tài liệu của nhà sản xuất.
IV. Modbus RTU là gì? Nguyên lý và cách kết nối
Modbus RTU (Remote Terminal Unit) là chế độ truyền thông Modbus sử dụng bản tin nhị phân qua giao tiếp nối tiếp, phổ biến nhất là RS485. Modbus RTU được sử dụng nhiều trong PLC, biến tần, đồng hồ đo điện và cảm biến công nghiệp nhờ cấu trúc đơn giản và chi phí triển khai thấp.
1. Cấu trúc bản tin Modbus RTU
Một khung dữ liệu Modbus RTU gồm bốn thành phần chính:
| Thành phần | Độ dài | Chức năng |
| Slave Address | 1 byte | Xác định địa chỉ thiết bị nhận |
| Function Code | 1 byte | Xác định chức năng đọc/ghi |
| Data | Thay đổi | Địa chỉ thanh ghi, số lượng và giá trị dữ liệu |
| CRC | 2 byte | Kiểm tra lỗi bản tin |
Ngoài những trường dữ liệu trên, Modbus RTU sử dụng khoảng thời gian im lặng để phân biệt giữa các khung. Theo đặc tả Modbus Serial Line, hai khung RTU được phân cách bằng khoảng im lặng tối thiểu tương đương 3,5 lần thời gian ký tự trong các điều kiện áp dụng. Đây là một phần quan trọng của cơ chế xác định ranh giới bản tin.

2. Các thông số truyền thông Modbus RTU
Khi kết nối Modbus RTU, Master và Slave cần sử dụng các thông số nối tiếp tương thích:
- Baud Rate: Tốc độ truyền, chẳng hạn 9.600 hoặc 19.200 bit/s.
- Data Bits: Thường là 8 bit dữ liệu.
- Parity: None, Even hoặc Odd.
- Stop Bits: Theo cấu hình và yêu cầu của thiết bị.
- Slave Address: Địa chỉ nhận dạng thiết bị trên mạng.
Nếu PLC và biến tần sử dụng Baud Rate hoặc Parity không tương thích, quá trình truyền thông có thể thất bại.
V. Modbus TCP là gì? Nguyên lý hoạt động
Modbus TCP là hình thức truyền thông Modbus sử dụng giao thức TCP/IP trên mạng Ethernet. Khác với Modbus RTU, Modbus TCP không cần sử dụng cấu hình Baud Rate, Parity hoặc Stop Bits của đường truyền nối tiếp mà được kết nối thông qua địa chỉ IP và cổng TCP.
1. Cấu trúc mạng Modbus TCP
Một hệ thống cơ bản có thể gồm:
PLC Modbus TCP Client → Switch Ethernet → Biến tần / Đồng hồ điện / Module I/O Modbus TCP Server
Trong đó:
- Client: Chủ động gửi yêu cầu đọc hoặc ghi dữ liệu.
- Server: Tiếp nhận yêu cầu và phản hồi.
- Địa chỉ IP: Xác định thiết bị trên mạng.
- Port: Cổng dịch vụ Modbus TCP tiêu chuẩn là 502.
Ví dụ, PLC có địa chỉ IP 192.168.1.1 kết nối đến đồng hồ đo điện có địa chỉ 192.168.1.20, qua cổng TCP 502.

2. Cấu trúc bản tin Modbus TCP
Modbus TCP sử dụng một phần đầu bản tin gọi là MBAP Header, dài 7 byte, kết hợp với Modbus PDU.
| Thành phần MBAP | Độ dài | Chức năng |
| Transaction Identifier | 2 byte | Nhận dạng giao dịch yêu cầu/phản hồi |
| Protocol Identifier | 2 byte | Giá trị 0 đối với Modbus |
| Length | 2 byte | Số byte tiếp theo |
| Unit Identifier | 1 byte | Nhận dạng thiết bị, đặc biệt khi qua Gateway |
Sau MBAP Header là Function Code và dữ liệu. Modbus TCP không sử dụng trường CRC-16 giống Modbus RTU. Việc kiểm tra lỗi ở các lớp truyền dẫn và cơ chế TCP/Ethernet đảm nhiệm những chức năng tương ứng.

VI. So sánh Modbus RTU và Modbus TCP
Mặc dù cùng sử dụng các mã hàm và mô hình dữ liệu Modbus, hai phương thức có sự khác biệt về hạ tầng truyền thông.
| Tiêu chí | Modbus RTU | Modbus TCP |
| Đường truyền | Nối tiếp, thường nối với RS485 | Ethernet TCP/IP |
| Địa chỉ thiết bị | Slave ID | Địa chỉ IP, Unit ID khi cần |
| Cấu hình | Baud Rate, Parity, Stop Bits | IP, Port và các tham số TCP |
| Cổng truyền thông | RS485/RS232 tùy thiết bị | Ethernet |
| Kiểm tra lỗi bản tin | CRC-16 | Cơ chế kiểm tra của TCP/Ethernet |
| Khả năng mở rộng | Theo giới hạn Bus và thiết bị | Linh hoạt qua hạ tầng mạng IP |
| Tốc độ | Phụ thuộc Baud Rate | Phụ thuộc mạng và thiết bị |
| Chi phí hạ tầng | Thường phù hợp mạng đơn giản | Cần hạ tầng Ethernet phức tạp hơn |
| Ứng dụng | Biến tần, đồng hồ điện, cảm biến | PLC, HMI, SCADA, Gateway IoT |
Modbus RTU phù hợp khi thiết bị đã có cổng RS485, khoảng cách bố trí phù hợp và không cần tích hợp vào hệ thống Ethernet.
Modbus TCP phù hợp khi nhà máy đã có hạ tầng Ethernet, cần kết nối với nhiều thiết bị hoặc tích hợp dữ liệu vào hệ thống giám sát tập trung.
Đối với những nhà máy sử dụng cả hai loại thiết bị, có thể sử dụng Modbus RTU-TCP Gateway để kết nối giữa mạng RS485 và Ethernet. Tuy nhiên, Gateway phải hỗ trợ chuyển đổi bản tin và quản lý yêu cầu đến từng Slave. Không phải mọi bộ chuyển đổi RS485-Ethernet đều có chức năng Modbus RTU sang Modbus TCP Gateway.

VII. Hướng dẫn kết nối Modbus trong hệ thống công nghiệp
1. Xác định giao thức thiết bị hỗ trợ
Trước tiên, cần kiểm tra PLC, HMI, biến tần hoặc thiết bị đo hỗ trợ Modbus RTU, Modbus TCP hay cả hai.
Có cổng Ethernet không đồng nghĩa với hỗ trợ Modbus TCP. Tương tự, thiết bị có RS485 cũng không có nghĩa chắc chắn hỗ trợ Modbus RTU.
2. Kiểm tra bảng thanh ghi Modbus
Catalogue hoặc tài liệu truyền thông thường cung cấp:
- Địa chỉ thanh ghi.
- Function Code được hỗ trợ.
- Kiểu dữ liệu.
- Hệ số quy đổi.
- Quyền đọc hoặc ghi.
- Ý nghĩa từng giá trị.
Đây là những thông tin bắt buộc khi lập trình PLC hoặc cấu hình HMI đọc dữ liệu.
3. Cấu hình thông số truyền thông
Đối với Modbus RTU, cần cấu hình đúng Baud Rate, Parity, Stop Bits và Slave ID.
Đối với Modbus TCP, cần xác định địa chỉ IP, Port và Unit Identifier nếu ứng dụng yêu cầu.
4. Kiểm tra bằng phần mềm Modbus
Kỹ sư có thể sử dụng các công cụ như Modbus Poll, Modbus Slave, QModMaster hoặc phần mềm chẩn đoán tương thích để kiểm tra dữ liệu. Nên bắt đầu bằng thao tác đọc một thanh ghi có giá trị dễ xác minh, sau đó mới mở rộng số lượng thanh ghi và thực hiện thao tác ghi.
Như vậy, giao thức Modbus là giải pháp truyền thông công nghiệp phổ biến nhờ cấu trúc đơn giản, dễ triển khai và khả năng tương thích với nhiều loại thiết bị. Trong đó, Modbus RTU thường được sử dụng qua RS485 để kết nối PLC, biến tần, đồng hồ điện và cảm biến. Modbus TCP sử dụng Ethernet, thuận tiện hơn khi xây dựng mạng thiết bị và tích hợp dữ liệu vào hệ thống giám sát tập trung.
Hãy liên hệ ngay với Tự Động Hóa Toàn Cầu để được tư vấn các thiết bị và giải pháp tự động hóa công nghiệp như PLC, HMI, biến tần và Gateway IoT, hỗ trợ doanh nghiệp lựa chọn phương án kết nối, thu thập dữ liệu và giám sát máy móc phù hợp.


Zalo Miền Bắc