Một trạm biến áp truyền thống có thể cần hàng nghìn sợi cáp đồng để đưa tín hiệu đo lường, trạng thái và điều khiển từ sân trạm về phòng điều khiển. Khi thiết bị còn sử dụng nhiều giao thức riêng của từng hãng, việc bổ sung ngăn lộ hoặc nâng cấp SCADA thường kéo theo khối lượng lớn công việc đấu nối và tích hợp.
IEC 61850 giải quyết bài toán này bằng mô hình dữ liệu chung và truyền thông qua Ethernet. Bài viết giải thích kiến trúc ba cấp, vai trò của GOOSE và Sampled Values, cách phân biệt station bus với process bus, cùng lộ trình cải tạo trạm đang vận hành.
I. IEC 61850 là gì?
* Bộ tiêu chuẩn truyền thông cho tự động hóa hệ thống điện
IEC 61850 là bộ tiêu chuẩn quốc tế về mạng và hệ thống truyền thông trong tự động hóa hệ thống điện. Trong hệ thống tự động hóa trạm biến áp (SAS), bộ tiêu chuẩn quy định cách mô tả dữ liệu, các dịch vụ trao đổi dữ liệu và cách biểu diễn cấu hình hệ thống. Kỹ sư có thể dùng cùng một mô hình để thiết kế, cấu hình và kiểm tra luồng dữ liệu giữa rơ-le bảo vệ, bộ điều khiển ngăn lộ và SCADA.
* Điểm khác biệt nằm ở mô hình dữ liệu Logical Node
IEC 61850 tổ chức dữ liệu theo các nút logic (Logical Node), mỗi nút đại diện cho một chức năng hoặc đối tượng. Chẳng hạn, XCBR mô hình hóa máy cắt, còn MMXU mô hình hóa các đại lượng đo như dòng điện và điện áp. Khi tích hợp, kỹ sư có thể xác định một điểm dữ liệu là trạng thái máy cắt hay giá trị đo dựa trên mô hình chuẩn. Đây là điểm khác biệt quan trọng khi so sánh IEC 61850 với các giao thức chủ yếu quy định cách đọc và ghi địa chỉ dữ liệu.
* IEC 61850 tại Việt Nam và bộ TCVN 11996
TCVN 11996-4:2017 tương đương hoàn toàn với IEC 61850-4:2011, phần quy định về quản lý hệ thống và dự án. Theo báo cáo kỹ thuật năm 2009 có đồng tác giả thuộc EVN, tháng 10/2005, sau khi IEC công bố Phần 10 về thử nghiệm sự phù hợp, EVN quyết định áp dụng IEC 61850 cho các dự án trạm biến áp xây mới và cải tạo. Đây là mốc ghi nhận việc EVN lựa chọn IEC 61850 từ sớm.
II. Trạm biến áp số là gì? Khác gì trạm truyền thống?
Trạm biến áp kỹ thuật số là việc số hóa tín hiệu đo lường và trạng thái tại hoặc gần thiết bị nhất thứ. Dòng điện và điện áp từ CT/VT được chuyển thành dữ liệu số tại Merging Unit hoặc qua giao diện số tích hợp. Trạng thái và lệnh điều khiển máy cắt cũng có thể được trao đổi qua mạng với thiết bị giao tiếp đặt gần máy cắt. Nhờ vậy, nhiều mạch tín hiệu đấu dây điểm–điểm có thể được thay bằng kết nối Ethernet qua cáp quang.
Tiêu chí giúp nhận biết mức độ số hóa là dữ liệu được số hóa ở đâu. Một trạm có SCADA và station bus vẫn có thể đưa dòng và áp về tủ rơ-le bằng cáp đồng. Khi triển khai process bus, khâu số hóa được đưa xuống gần thiết bị nhất thứ.
| Tiêu chí | Trạm biến áp truyền thống | Trạm biến áp số theo IEC 61850 |
| Đường truyền tín hiệu | Nhiều tuyến cáp đồng đấu điểm–điểm | Cáp quang Ethernet thay thế nhiều tuyến tín hiệu. Cáp đồng vẫn dùng cho nguồn và các mạch cần đấu dây |
| Giao tiếp thiết bị | Có thể dùng nhiều giao thức riêng hoặc giao thức nối tiếp | Dùng mô hình dữ liệu và dịch vụ truyền thông chuẩn hóa |
| Cấu hình | Đối chiếu sơ đồ đấu dây, bảng tín hiệu và cấu hình từng thiết bị | Trao đổi cấu hình truyền thông bằng tệp SCL ở cấp thiết bị và cấp trạm |
| An toàn | Mạch thứ cấp CT có thể kéo về phòng điều khiển | Số hóa gần CT giúp giảm phạm vi mạch dòng thứ cấp đi vào phòng điều khiển |
| Chi phí vòng đời | Phát sinh nhiều công đấu nối và sửa đổi khi mở rộng | Có thể giảm chi phí cáp và công lắp đặt, đồng thời cần tính chi phí mạng, đồng bộ thời gian, thử nghiệm và đào tạo |
III. Kiến trúc 3 cấp theo IEC 61850 trạm biến áp số
1. Cấp trạm (Station level)
SCADA và HMI tập trung dữ liệu vận hành, hiển thị sơ đồ một sợi, cảnh báo và nhật ký sự kiện. Tại đây, người vận hành có thể giám sát toàn trạm và thực hiện thao tác theo quyền được cấp. Gateway trao đổi dữ liệu và lệnh với trung tâm điều độ theo giao thức được yêu cầu, chẳng hạn IEC 60870-5-104.
2. Cấp ngăn (Bay level)
Mỗi ngăn lộ có các IED (Intelligent Electronic Device) như rơ-le bảo vệ và bộ điều khiển ngăn. IED xử lý tín hiệu đo, thực hiện logic bảo vệ hoặc liên động, rồi báo cáo trạng thái lên cấp trạm. Ví dụ, khi chức năng bảo vệ phát hiện sự cố thuộc phạm vi của ngăn lộ, IED có thể phát tín hiệu cắt máy cắt theo thiết kế bảo vệ.
3. Cấp quá trình (Process level)
Cấp quá trình nằm gần thiết bị nhất thứ. Merging Unit thu nhận tín hiệu dòng điện, điện áp từ CT/VT và phát các giá trị mẫu số. Tùy thiết kế, trạm có thể sử dụng CT/VT không thông thường, giao diện số tích hợp hoặc Merging Unit kết nối với CT/VT truyền thống. Trạng thái và lệnh đóng/cắt được trao đổi qua máy cắt có giao diện số hoặc bộ giao tiếp đặt gần máy cắt.
* Station bus và process bus
Station bus phục vụ trao đổi dữ liệu giữa cấp trạm và cấp ngăn, điển hình là báo cáo và điều khiển bằng MMS. Process bus kết nối cấp ngăn với cấp quá trình, thường mang Sampled Values và GOOSE. GOOSE cũng có thể chạy trên station bus khi các IED cần trao đổi sự kiện với nhau. Cách bố trí mạng vật lý phụ thuộc vào yêu cầu hiệu năng, phân tách lưu lượng và dự phòng của từng trạm.
IV. Các cơ chế truyền thông cốt lõi trong IEC 61850
1. MMS cho giám sát và điều khiển kiểu client–server
Trong một hệ thống IEC 61850 trạm biến áp số, SCADA hoặc gateway thường đóng vai trò client và IED đóng vai trò server. Qua MMS, client có thể đọc giá trị đo, nhận báo cáo sự kiện và gửi lệnh điều khiển theo mô hình đã cấu hình. IEC 61850-8-1 quy định cách ánh xạ các dịch vụ này lên MMS.
2. GOOSE cho tín hiệu cắt và khóa liên động
GOOSE truyền sự kiện theo cơ chế phát–nhận. Một IED phát bản tin khi trạng thái thay đổi, các thiết bị đã cấu hình nhận sẽ xử lý sự kiện, và bản tin được phát lặp để tăng khả năng nhận. GOOSE phù hợp với tín hiệu cắt (trip) và khóa liên động có yêu cầu truyền cỡ mili giây, thay cho một số kết nối cáp đồng. Thời gian thực tế cần được kiểm chứng từ đầu phát đến đầu nhận theo yêu cầu của chức năng.
3. Sampled Values cho dòng điện và điện áp đã số hóa
Sampled Values (SV) truyền liên tục các mẫu dòng điện và điện áp theo chu kỳ lấy mẫu. IED bảo vệ và thiết bị đo lường có thể cùng nhận luồng SV từ Merging Unit để thực hiện các chức năng tương ứng. IEC 61850-9-2 quy định cách truyền SV trên Ethernet.
4. SCL cho cấu hình thiết bị và toàn trạm
SCL (System Configuration description Language) là ngôn ngữ dựa trên XML để trao đổi mô hình và cấu hình giữa các công cụ kỹ thuật. ICD mô tả khả năng của một IED. SCD mô tả cấu hình hệ thống, bao gồm các IED và liên kết truyền thông. CID chứa cấu hình dành cho một IED cụ thể. Khi tích hợp thiết bị nhiều hãng, cần kiểm tra phiên bản SCL, khả năng nhập và xuất tệp, cùng các dịch vụ mà từng IED hỗ trợ.
5. Đồng bộ thời gian PTP và mạng dự phòng PRP/HSR
PTP theo IEEE 1588, với hồ sơ ứng dụng điện lực IEC/IEEE 61850-9-3, giúp đồng bộ nguồn lấy mẫu và đối chiếu sự kiện. PRP truyền bản tin song song trên hai mạng độc lập. HSR có thể truyền bản tin theo hai chiều của một vòng. Với kiến trúc tương thích, hai cơ chế này giúp duy trì truyền thông khi xảy ra lỗi đơn thuộc phạm vi thiết kế.
V. Lợi ích khi áp dụng IEC 61850 cho trạm biến áp số
Giá trị của IEC 61850 trạm biến áp số thể hiện ở cả giai đoạn xây dựng lẫn vận hành:
- Tích hợp thiết bị nhiều hãng. Mô hình dữ liệu và dịch vụ chung giúp SCADA, gateway và IED trao đổi thông tin theo cùng một quy ước. Thử nghiệm liên thiết bị xác nhận các chức năng thực tế của dự án.
- Giảm cáp đồng và công thi công. Một tuyến quang có thể mang nhiều luồng dữ liệu. Với các mạch đã số hóa, số đầu cốt, cầu đấu và không gian tủ dành cho đấu dây có thể giảm.
- Mở rộng và bảo trì thuận tiện hơn. Hồ sơ SCL giúp truy vết thiết bị nào phát và nhận dữ liệu. Khi bổ sung ngăn lộ, kỹ sư có thể tái sử dụng mẫu thiết kế và tập trung thử nghiệm các giao diện mới.
- Thu hẹp phạm vi rủi ro hở mạch thứ cấp CT. Đặt Merging Unit gần CT giúp rút ngắn đoạn mạch dòng thứ cấp và giảm số mạch dòng phải kéo về phòng điều khiển.
- Tận dụng dữ liệu cho bảo trì theo tình trạng. Nhật ký sự kiện, số lần thao tác máy cắt và xu hướng đại lượng đo có thể hỗ trợ đánh giá tình trạng thiết bị, làm đầu vào cho bảo trì dự đoán.
VI. Thách thức và lưu ý khi triển khai
Một dự án IEC 61850 trạm biến áp số cần phối hợp từ đầu giữa các nhóm bảo vệ, SCADA và mạng. Ngoài cấu hình rơ-le, đội dự án cần biết đọc SCL, kiểm tra luồng GOOSE và SV, quản lý phiên bản cấu hình và chẩn đoán Ethernet công nghiệp. Thử nghiệm tại nhà máy (FAT) và tại hiện trường (SAT) nên kiểm tra cả tuyến tín hiệu đầu cuối, tình huống mất đồng bộ thời gian và lỗi đường truyền dự phòng.
- Thiết bị mạng cấp trạm. Đối chiếu hồ sơ thử nghiệm của switch và thiết bị truyền thông với yêu cầu môi trường, nhiệt độ và tương thích điện từ trong hồ sơ dự án. IEC 61850-3 và IEEE 1613 là hai căn cứ kỹ thuật thường được viện dẫn.
- An ninh mạng OT. Dùng IEC 62443 để xác định vùng mạng, luồng kết nối và quyền truy cập. Đối chiếu IEC 62351 khi chọn cơ chế bảo vệ dữ liệu truyền thông ngành điện, đồng thời kiểm tra khả năng hỗ trợ trên từng thiết bị.
- Tích hợp IED cũ. Với thiết bị dùng Modbus, DNP3 hoặc IEC 60870-5-104, gateway có thể đưa các điểm dữ liệu được hỗ trợ vào hệ thống giám sát. Khi chọn gateway, cần xác nhận vai trò giao thức ở hai phía, bảng ánh xạ, đơn vị đo, dấu thời gian và chất lượng dữ liệu.
VII. Lộ trình nâng cấp trạm truyền thống lên trạm biến áp số
Với trạm đang vận hành, có thể chia lộ trình IEC 61850 trạm biến áp số thành bốn bước.
- Khảo sát hiện trạng. Lập danh sách IED, giao thức, mạch tín hiệu, điểm SCADA và các khoảng cắt điện có thể bố trí. Xác định thiết bị giữ lại, thiết bị thay thế và các chức năng phải kiểm thử.
- Số hóa station bus trước. Kết nối IED tương thích với SCADA qua MMS. Tích hợp thiết bị cũ qua gateway ở các điểm giám sát phù hợp, đồng thời kiểm tra liên động và các giao diện với hệ thống hiện hữu.
- Đưa process bus vào từng ngăn lộ. Bắt đầu với một ngăn thí điểm. Nghiệm thu chức năng bảo vệ, đồng bộ thời gian và mạng dự phòng trước khi nhân rộng.
- Hợp nhất SCADA và kết nối điều độ. Chuẩn hóa tên điểm, cảnh báo và dấu thời gian. Kiểm tra luồng dữ liệu và điều khiển đầu cuối theo yêu cầu của trung tâm điều độ.
IEC 61850 trạm biến áp số tạo nền tảng chung để thiết bị đo lường, bảo vệ, điều khiển và SCADA trao đổi dữ liệu. Với trạm cải tạo, khảo sát đúng hiện trạng giúp xác định phần có thể số hóa trước, thiết bị cần giữ lại và các chức năng phải thử nghiệm trước khi chuyển đổi.
Nếu đang xây dựng phương án kết nối, hãy gửi sơ đồ mạng, danh sách giao thức và nhu cầu giám sát cho Tự Động Hóa Toàn Cầu để được tư vấn về truyền thông, gateway và thu thập dữ liệu cho hệ thống điện.





Zalo Miền Bắc